Brief

Beste toeschouwers,

Meestal onthoud je van een voorstelling maar één ding. En als mensen je vragen of je die en die voorstelling hebt gezien, dan denk je heel diep na, en zeg je: o ja. Dat was die voorstelling met die gigantische gieter op het toneel. Misschien heeft u van onze voorstelling Tenzij je een beter plan hebt alleen maar het beeld van de aarde op een gigantisch scherm onthouden. Of iets met een chimpansee. Of een anus.

Wellicht bent u vergeten dat de voorstelling begon met het aanvaarden van een opdracht tot het vinden van ‘een nieuwe verbeelding om de aarde te redden’. Die opdracht, die bijna religieus klinkt, hebben wij niet zelf bedacht. In kranten, boeken en tijdschriften die wij de afgelopen jaren lazen, wordt voortdurend een oproep gedaan tot nieuwe verbeeldingen en verhalen, die ons als als mensheid naar een nieuwe ecologie en economie moeten leiden. “De klimaatcrisis is een crisis van de verbeelding”, kopte het NRC op 12 september 2017. En waar zijn de kunstenaars? Waarom zijn kunstenaars en schrijvers niet bezig die nieuwe verbeelding te zoeken, was de vraag van de schrijver van het artikel.

Het was niet de eerste keer dat er werd opgeroepen tot nieuwe verbeelding om ons uit deze zogenaamde klimaat-impasse te helpen. Het was ook niet de eerste keer dat wij, Anoek en Rebekka, ons aangesproken voelden. Maar het was wel de eerste keer dat we dachten: wat gebeurt er als we die oproep nu eens heel serieus nemen. Hoe ver komen we in die zoektocht naar nieuwe verbeelding?

Tijdens onze zoektocht stuitten we op allerlei posthumanistische verhalen waar de relatie tussen mens, aarde en dieren opnieuw verbeeld wordt. Zelf schreven we tientallen kantjes vol. Er leek geen sprake van een gebrek aan nieuwe verbeelding, maar meer een gebrek aan collectieve inzet voor zo’n nieuwe wereld. Een gebrek aan organisatie om die verbeelding collectief te maken. Verbeelding heeft alleen maar zin, kan alleen maar een redmiddel zijn, als het collectief gedragen wordt. Van papier kunnen we alleen maar geld maken, als we dat allemaal afspreken en ons vervolgens aan die afspraak houden.

Verbeelding kan beginnen vanuit de kunsten, vanuit het theater, maar moet zich daarna als een olievlek over de maatschappij verspreiden. Verbeelding heeft alleen maar zin als we vergeten dat het ooit verbeelding was.

De vraag die wij na afloop van onze voorstelling bespraken met journalisten, wetenschappers, filosofen, klimaatactivisten en politici was dan ook in hoeverre we die collectiviteit konden organiseren. Hoe konden we ons collectief achter een nieuw verhaal scharen? Druk uitoefenen op de politiek, zei de een. Bewustwordingscampagnes opzetten zei de ander. Wat ook regelmatig ter sprake kwam was het idee van een rechtszaak.

In onze voorstelling bespreken we een rechtszaak rondom een chimpansee die basis mensenrechten toegekend krijgt van een rechter. Het is een ontwikkeling die over de hele wereld zichtbaar is. Steeds vaker krijgen dieren, bergen of gebieden de status van een rechtspersoon. Maar ook andere rechtszaken tonen aan dat een beter milieu steeds vaker begint in de rechtbank.

Urgenda bijvoorbeeld. In 2015 gaf de rechter Urgenda gelijk in haar betoog dat de Nederlandse overheid te weinig doet tegen klimaatverandering. De consequentie van deze uitspraak is dat de klimaatdoelen in Nederland onmiddellijk naar boven werden bijgesteld.

Het aantrekkelijke van een rechtszaak is dat het voorbij de vrijblijvendheid van bewustwordingscampagnes gaat of het statement van een demonstratie. Een uitspraak van een rechter geldt voor iedereen. En ongeacht wie je bent; als je je niet aan die uitspraak houdt, dan overtreed je de wet. Dat geldt voor overheden, maar ook voor bedrijven.

Bedrijven zijn de laatste jaren vaak aangeklaagd voor schadeclaims. Denk bijvoorbeeld aan Groningers die de NAM aanklaagde vanwege de schade aan hun huizen door aardbevingen. Maar hoe zit dat eigenlijk met de individuele verantwoordelijkheid van een CEO van een grote vervuiler zoals Shell? Kan je Ben van Beurden persoonlijk aansprakelijk stellen voor de opwarming van de aarde? Dat gaan wij verder uitzoeken.

Op 10 februari leggen wij een panel van juridische experts een aantal casussen voor rondom persoonlijke aansprakelijkheid. Ons voornemen is om tijdens die avond in gesprek met het publiek en experts een van die zaken verder uit te werken. We hopen dat je erbij bent!

Groet,
Rebekka & Anoek

Speellijst
Gent
Do 7 dec
20.00 uur
Vr 8 dec
20.00 uur
Locatie
Vooruit

Na de voorstelling vindt Optie C plaats. Een reizende denktank waarvoor we verschillende gasten uitnodigen. In Gent is Tine Hens te gast.

8 december

Met historica en journalist Tine Hens praten we over haar boek Het klein verzet. In dit boek beschrijft ze hoe mensen, van Griekenland tot Denemarken,  in hun eigen wijk of stad, bewijzen dat een andere, sociaal-ecologische economie mogelijk is.

Vr 8 dec

Tine Hens is historica en auteur van Het klein verzet, het verhaal van mensen die van Griekenland tot Denemarken in hun eigen wijk of stad, bewijzen dat een andere, sociaal-ecologische economie mogelijk is. Ook werd Tine dit jaar bekroond met de FRDO Persprijs Duurzame Ontwikkeling.

De voorstelling

Tenzij je een beter plan hebt
Over een wereld waar de mens niet langer de maat der dingen is.

In een Japans onderzoeksstation voor apen woont een chimpansee die veel beter dan mensen getallenreeksen bleek te kunnen onthouden. In allerijl werden mensen met een fotografisch geheugen opgetrommeld om het tegen de aap op te nemen. Honderdvijftig jaar na Darwin willen we kennelijk nog steeds beter zijn dan dieren. Laat staan dat we gelijk zouden zijn aan planten of dingen. En dat is niet alleen omdat we daarmee heel wat rechten zouden inleveren, maar ook omdat het daadwerkelijk onze verbeelding voorbij gaat. Is de mens wel in staat zichzelf uit het centrum van het denken weg te halen?

Inmiddels roepen steeds meer denkers op om de relatie tussen mens, dier, natuur en ding bij te stellen en worden er steeds meer proefschriften over de post-humanistische zaak geschreven. Er zijn zelfs verenigingen die je vragen de mier in jezelf wakker te maken. Omdat ze die proefschriften lang niet allemaal uitgelezen kregen en de mier in zichzelf niet wakker kregen, proberen theatermakers Anoek Nuyens en Rebekka de Wit iets anders. In samenwerking met journalisten, activisten, filosofen, juristen en een mediastrateeg gaan ze op zoek naar een manier om een wereld te verbeelden waar de mens niet de maat der dingen is. Tenzij je een beter plan hebt…

“Een onderhoudende filosofische stand-up theatervoorstelling” Theaterkrant over Tenzij je een beter plan hebt

★★★★

“Nuyens en De Wit hebben een soort droogkomische anti-theatraliteit, die naadloos aansluit bij hun transparante theatertaal.” Parool

★★★
Anoek Nuyens

Anoek Nuyens (Nederland, 1984) maakt sociaal bewogen, documentair theater. Haar werk strekt zich uit over verschillende domeinen en podia: van politiek tot wetenschap, van feit tot fictie, van theater tot krant en internet. Ze werd voor haar theater- en journalistieke werk meerdere malen genomineerd en ontving in 2013 de Marie Kleine-Gartman Pen voor haar essay Westen, Wake Up! Naast haar werk dat geproduceerd wordt door Frascati, schrijft ze als freelancer voor o.a. De Correspondent en Rekto:Verso en is ze curator van Nieuwe Grond dat onderdeel is van het Nederlands Theater Festival. Met haar laatste voorstelling Hulp reisde ze naast theaters ook langs bedrijven, maatschappelijke organisaties, NGO’s en politieke partijen. Anoek schrijft op dit moment haar debuutroman bij Nijgh & Van Ditmar.

Rebekka de Wit

Rebekka de Wit (Santiago de Chile, 1985) is schrijver en theatermaker. Haar theaterwerk is tegelijkertijd persoonlijk en politiek, ernstig en geestig, kwetsbaar en ontwapenend. Met de voorstelling Hoe dit het verhaal werd won ze in 2012 de Theater aan Zee Jongtheaterprijs. Daarna volgden onder meer Heimat, Woudlopers handboek, Presentatie van een ongecensureerd moppenboek en Ik weet er te weinig van. Vanaf 2017 heeft ze mede de artistieke leiding bij theatergezelschap De Nwe Tijd. In 2015 verscheen haar debuutroman We komen nog één wonder tekort. Ze schrijft voor De Correspondent, kunsttijdschrift Oogst en Rekto:Verso.

Colofon
Concept, spel & tekst
Eindregie

Davy Pieters

Programmamaker Optie C
Publiciteitsbeeld
Video & Trailer

Willem Weemhoff

Website & ontwerp
Tenzij je een beter plan hebt Tenzij je een beter plan hebt Tenzij je een beter plan hebt Tenzij je een beter plan hebt Tenzij je een beter plan hebt Tenzij je een beter plan hebt
Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C Optie C
Optie C

Optie C
Na afloop van de voorstelling zochten we met hulp van wetenschappers, politici, filosofen, activisten en advocaten naar Optie C; een handleiding voor de toekomst. Verschillende strategieën en acties werden in deze reizende denktank besproken. In iedere stad maakten we een nieuwe stap in onze zoektocht naar antwoorden: Hoe komen we voorbij de mens als maat der dingen? Kunnen we voorbij onze eigen belangen de aarde centraal stellen?

Op 10 februari maken we in Frascati de balans op en presenteren we ons strijdplan. Lees hier meer.

De repetitieruimte
D

Waarom organiseren we Optie C?

Wij zien het theater als politieke denkruimte waar je samenkomt om je te buigen over fundamentele dilemma’s, toekomstscenario’s en vergezichten. In ons werk staan denken en samenkomen centraal. Onze nieuwste voorstelling bestaat daarom uit twee delen. Eerst vertellen we een verhaal, daarna vindt een ontmoeting plaats.  Politici, activisten, filosofen, biologen en journalisten nodigen we uit om ons samen na te denken over  de verhouding tussen mens, aarde, dieren en planeet.

Waarom is het zo moeilijk om tot collectieve actie over te gaan?
Hebben we teveel ik?
Is het idee van de mens als maat der dingen nog wel houdbaar of moeten we, om de toekomst van onze planeet te waarborgen, toewerken naar een meer post-humanistisch scenario?
Waarom wordt er opgeroepen tot nieuwe verbeelding, terwijl we omkomen in boeken, documentaires en verhalen?
Wat als er, terwijl wij hier in het theater zitten met al die verhalen, er een werkelijkheid ligt te verpieteren?

Nr. 1.

‘En ineens zag ik ons zo bezig. Met die verhalen. Waar we allebei steeds meer van eisen, van die verhalen, steeds zelfreflectiever, zelfbewuster, grappiger, terwijl er dus een werkelijkheid ligt te verpieteren. Of zeg maar – uit te sterven. En ik wil daarmee niet zeggen dat we nu als een gek uit dit theater moeten rennen met z’n allen om de Palestijnse kikker te redden. Maar we waren in de war over alle verhoudingen. Over al die oproepen tot verbeelding. En al die verhalen, steeds meer verhalen, meer schermen terwijl de werkelijkheid kleiner en kleiner wordt. En wij dan in die verhalen te alleen.’ – Tenzij je een beter plan hebt

Nr. 3.

“Zijn we slim genoeg om levensvatbare plannen te bedenken? Hebben we de politieke wil om die plannen ten uitvoer te brengen? Zijn we in staat om na te denken over de lange termijn, of realiseren we ons – net als de kreeft in de pan water die langzaam aan de kook wordt gebracht – pas dat we in gevaar verkeren als het te laat is?”  – Margaret Atwood

Nr. 4.
Amsterdam — di 26 sep
A

Onze eerste ontmoeting is met Donald Pols. Donald is directeur van Milieudefensie en stelt in ons gesprek het belang van het recht centraal. Zo vertelde hij over de rechtszaak van Milieudefensie tegen de Nederlandse staat. Hoe zij via juridische procedures de overheid dwingen de luchtkwaliteit in Nederland te verbeteren. Het recht –waar de waarden van de samenleving in zijn vastgelegd – is volgens Donald toekomstgericht en betrouwbaar. In tegenstelling tot de politiek waar de korte-termijn centraal staat.

Ook stelt hij dat het belangrijk is dat we weten waar de vervuiling vandaan komt. De rijkste 10% produceert de helft van de CO2-uitstoot en in Nederland zijn 12 bedrijven verantwoordelijk voor een groot deel van de uitstoot in Nederland. We kunnen pas verschil maken als we collectief het bedrijfsleven en de politiek aansprakelijk stellen voor milieuvervuiling.

Donald Pols is sinds december 2015 directeur van Milieudefensie. Hij was werkzaam voor o.a. de SP, het Energy Research Centre en het Wereldnatuurfonds. Als directeur van milieudefensie heeft Pols in augustus 2016 een aanklacht ingediend tegen de Nederlandse staat om schonere lucht af te dwingen.

Over de deelnemers
Nr. 5.

‘Wij dwingen de overheid om zich aan de regels te houden. Het recht maakt dat mogelijk.’ – Donald Pols

Nr. 6.

‘Een beter milieu begint niet bij jezelf maar bij de samenleving. We kunnen pas verschil maken als we collectief het bedrijfsleven en de politiek aanspreken op beleid en milieuvervuiling. We moeten politieker worden.’ – Donald Pols

Nr. 7.
Nr. 34.

‘Ik stoor me aan de gebrekkige lobby-kracht van natuurbeschermingsorganisaties. Je kunt niet zeggen ‘Er zit iets niet goed in het…

‘Een omslag moet uit de gemeenschap komen. Net als de afschaffing van apartheid in Zuid-Afrika. Niet de overheid maakte dit mogelijk maar de protestbewegingen.’ – Donald Pols

Nr. 8.
Amsterdam — do 28 sep
A

Suzanne Kröger, tot vorig jaar klimaatactivist voor Greenpeace en nu lid van de Tweede Kamer voor GroenLinks, probeert het lange-termijn denken weer een plek te geven in de politiek. Direct na een Kamerdebat over de uitbreiding van de luchthaven in Lelystad kwam ze naar Optie C. Ze vertelt over de boosheid van de omwonenden en de taal van de bestuurders. Wat haar opvalt: De samenleving wil wel veranderen maar de politiek durft geen stappen te zetten die niet bijdragen aan korte-termijn economisch gewin. Uit angst voor electoraal verlies houden ze vast aan traditioneel beleid. Volgens Suzanne moet de politiek meer durf hebben en andere, meer duurzame waarden leidend maken, ook als dat op de korte termijn geen gewin oplevert.

Hoe? Volgens Suzanne moeten we de klimaatcrisis invoelbaar maken. De directe impact moet zichtbaar zijn in het nieuws en in de gesprekken in de Tweede Kamer. Er moeten meer verbanden gelegd worden en de omvang van de crisis moet getoond worden. Suzanne twijfelt niet dat het anders kan.

Suzanne Kröger is sinds maart 2017 kamerlid voor GroenLinks, woordvoerder klimaat & milieu. Hiervoor ze was programmadirecteur bij Greenpeace Nederland en lange tijd actievoerder bij Greenpeace tegen ontbossing en voor verduurzaming. Ze heeft in Indonesië gewoond en gewerkt en daar gezien wat de impact is van een niet-duurzame wereld ivoor mens en natuur. Daarnaast werkte ze na een aardbevingsramp bij de wederopbouw in Kashmir.

Over de deelnemers
Nr. 9. Ingebracht door Suzanne Kröger

‘We moeten niet spreken over klimaatverandering maar over een klimaatcrisis. De urgentie ontbreekt nu. Zowel in de media als in de politiek.’- Suzanne Kröger

Nr. 10.

‘We hebben nieuwe waarden nodig. Bijvoorbeeld: Ons idee van ‘afval’ moet verdwijnen. Niet weggooien maar hergebruiken. Ook ons idee van ‘eigenaarschap’ moet bijgesteld worden, we moeten leasen in plaats van kopen. De politiek moet leidend zijn en deze omslag stimuleren.’ – Suzanne Kröger

Nr. 11.

‘Because, underneath all of this is the real truth we have been avoiding: climate change isn’t an “issue” to add to the list of things to worry about, next to health care and taxes. It is a civilizational wake-up call. A powerful message—spoken in the language of fires, floods, droughts, and extinctions—telling us that we need an entirely new economic model and a new way of sharing this planet. Telling us that we need to evolve.’ – Naomi Klein

Nr. 12.
Hasselt — ma 2 okt
H

Met Mathias Bienstman spraken we in Hasselt over klimaatbewegingen, de Zapatistas en de grenzen van groei. Hij vertelde over zijn jaren als klimaatactivist en hoe hij, na vele malen in de gevangenis te hebben gezeten door zijn protesten, nu als beleidscoördinator bij de Bond Beter Leefmilieu uit is op draagvlak voor zijn ideeën om klimaatontwrichting tegen te gaan.

Volgens wetenschappers zijn de komende vier jaar doorslaggevend voor leven op onze planeet. Als de wereldwijde vervuiling door broeikasgassen niet daalt voor 2020, kunnen we een veilig klimaat op de buik schrijven. Mathias wijst op het belang van coalities en lobbyen voor maatschappelijke verandering. Europees en nationaal beleid moet niet langer economisch gewin centraal stellen maar juist de grenzen van ons ecosysteem. Alleen dan kan er volgens Mathias werkelijk iets veranderen.

Mathias Bienstman is moraalfilosoof, onderzoeksjournalist en econoom en werkt als Beleidscoördinator voor de Bond Beter Leefmilieu. Bienstman zag in 2015 hoe het klimaatakkoord van Parijs de cruciale bouwstenen legde voor internationale klimaatacties. Een jaar later wordt die hoop ongerustheid: Trump is president en stapt uit het akkoord. Als antwoord schreef Bienstman Op eigen kracht waarin hij schetst waar het volgens hem met de wereld naartoe moet.

Over de deelnemers
Nr. 13.

‘In de naoorlogse periode was economische groei het antwoord op zowat elke maatschappelijke uitdaging. Politici en het bedrijfsleven hadden er de mond van vol. Door de klimaatuitdaging centraal te stellen in het beleid verschijnen de planetaire grenzen terug in het plaatje. Niet langer economische groei maar maatschappelijke doelstellingen worden het kompas van de 21ste eeuw. Of zoals economiste Kate Raworth het formuleert: ‘Voorspoed voor elke mens binnen de draagkracht van het ecosysteem” – Mathias Bienstman

Nr. 14.

‘De wereld kan in deze cruciale jaren om de broeikasgasemissies te doen dalen, niet op de regering in de VS rekenen. Het beste antwoord voor Europa is om op eigen kracht verder te gaan. Door de succesvolle uitbouw van een hernieuwbare economie. Door de banden met andere voorlopers aan te halen.’ – Mathias Bienstman

Nr. 15.
Haarlem — do 5 okt
H

Volgens Esther Ouwehand, al 11 jaar Tweede Kamerlid voor Partij voor de Dieren, is het van belang dat we vanuit morele overtuiging ons inzetten voor een rechtvaardige wereld. Esther stelt dat we moeten leren vertrouwen op onze intuïtie. Ze strijdt onvermoeibaar voor een fundamentele kanteling in politiek en samenleving: zet niet de mens centraal, maar de leefbaarheid van de aarde en een rechtvaardige positie voor dieren. Ook als er niets lijkt te veranderen, kunnen we volgens Esther niets anders dan die verandering leven.

Esther Ouwehand (1976) is Tweede Kamerlid voor de Partij voor de Dieren. Dit wordt haar 11e jaar in de Tweede Kamer. Esther Ouwehand is één van de auteurs van het verkiezingsprogramma van de Partij voor de Dieren. Het partijcongres plaatste haar op de tweede plaats van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van november 2006. Bij deze verkiezingen werd ze, samen met Marianne Thieme, in het parlement gekozen. Haar belangrijkste dossiers zijn Biotechnologie, Visserij, Vermaak met dieren, en Klimaat & natuur.

Over de deelnemers

‘We kunnen niet achterover blijven leunen en wachten tot de verandering gaat komen. Het is van belang dat we ons inzetten, uit een morele overtuiging dat het anders kan, ook als er niets lijkt te kantelen. Omdat dat dit het enige is wat we zouden moeten doen.’ – Esther Ouwehand

Nr. 16.

‘We moeten naar onze morele intuïtie luisteren. Iedereen weet intuïtief dat de bio-industrie slecht is. Het is van belang dat we consequenties verbinden aan dit gevoel.’ – Esther Ouwehand

Nr. 17.
Rotterdam — za 7 okt
R

Vatan Hüzeir is activist en onderzoeker. Hij vertelde ons over de acties die hij de afgelopen jaren heeft georganiseerd en het belang van activisme. Hij sprak over zijn onderzoek naar de banden tussen shell en de Erasmus Universiteit en de lange adem die nodig is wil je iets veranderen. Anoek vroeg hem wat wij met alle resultaten moesten gaan doen, naar een mogelijke laatste scene. Volgens Vatan moet een hele concrete eis gesteld worden en moeten we niet stoppen tot het gerealiseerd is. Deze eis moet haalbaar zijn, niet te ver weg liggen, het moet betrokkenheid oproepen.

Vatan Hüzeir leidde het onderzoek naar verhouding tussen universiteiten en multinationals zoals Shell. Hij is opgeleid als socioloog en geeft les op de faculteit sociale wetenschappen van de Erasmus Universiteit. Hij stond in 2014 aan de voet van de campagne die pensioenfonds ABP onder druk zette om niet meer in fossiele brandstoffen te investeren. In hetzelfde jaar begon hij een campagne om de Erasmus Universiteit ‘fossielvrij’ te maken. Daarnaast is oprichter en directeur van Changerism en mede-initiatiefnemer van Rotterdams Klimaat Initiatief.

Over de deelnemers
Nr. 18.

‘Als je genegeerd wordt is dat een probleem. Als mensen je gaan uitlachen is dat progressie. Vervolgens vechten ze tegen je en dan win je. Dan word je maar uitgemaakt voor bomenknuffelaar, who cares.’ Vatan Hüzeir

Nr. 19.

‘Wij maken voorstellingen die gaan over de werkelijkheid. Maar op een gegeven moment moet je als schrijver of theatermaker wel denken ‘misschien vraagt deze tijd wel niet om een nieuwe voorstelling in een black box’. Rebekka en ik denken hier vaak over.’ – Anoek Nuyens

Nr. 20.

‘Moedeloosheid kan ook een basis zijn. ‘Helden worden opgetrokken uit de modder’ zei Maradonna al. We moeten gemotiveerd worden. Dat een kleinere window of opportunity juist aanzet tot actie.’ -Vatan Hüzeir

Nr. 21.
Breda — wo 11 okt
B

Volgens filosoof Erno Eskens is het zinvol aan dieren rechten toe te kennen. Via dierenrechten kan het lot van het dier verbeterd worden, ook al ontberen ze de spreekvaardigheid om die rechten op te eisen. Hij wijst op de gestage uitbreiding van de kring van wezens met rechten. Vroeger deden alleen rijke, witte mannen ertoe. Nu hebben vrouwen, armen en kinderen rechten. Het toekennen van rechten aan dieren is simpelweg de volgende stap – niet principieel anders dan vorige stappen. Dit gaat nog wel even duren voordat we ‘klaar zijn’ voor deze omslag – nog zo’n 200 jaar gokt Erno. Ondanks deze lange weg is het van belang vaart te maken omdat we zolang niet kunnen wachten.

Erno Eskens is een Nederlands filosoof en politicoloog. Hij is vooral bekend door zijn filosofische pleidooi voor dierenrechten en als popularisator van de filosofie. Met zijn boek Democratie voor Dieren trad Eskens naar voren als zelfstandig denker. Het boek haalde de shortlist van de Socrates Wisselbeker 2010 (prijs voor het meest prikkelende filosofieboek). In het boek analyseert Eskens de radicale tak van de dierenbeweging en ontwikkelt hij een juridisch-filosofische dierfilosofie. Op 23 september 2015 promoveerde Erno Eskens aan de Universiteit Leiden op het proefschrift Een beestachtige geschiedenis van de filosofie. Momenteel is hij hoofd van het cursusinstituut van de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden.

Over de deelnemers
Nr. 22. Ingebracht door Erno Eskens

‘Hoe gaan we de stemmen van dieren een plek geven in de politiek? Ik zou ervoor willen pleiten in de Eerste Kamer ook dieren te representeren middels een taxonomisch kiesdistricten stelsel. Je maakt een taxonomie van alles wat leeft. We maken senatoren verantwoordelijk voor een hokje in deze taxonomie. Dan zorg je ervoor dat iemand de belangen van de kever als taak heeft.’ – Erno Eskens

Nr. 23.

‘Sinds ik mijn boek Democratie voor Dieren in 2009 schreef is er veel verschoven in Nederland. Eerst werd ik uitgelachen, kon niemand zich vinden in mijn voorstellen. Er is de afgelopen jaren veel veranderd mensen staan nu open voor de rechten voor dieren. Nu zie ik mensen instemmend knikken. De verschuiving is dus al in gang gezet.’ – Erno Eskens

Nr. 24.
Utrecht — vr 13 okt
U

Jan van de Venis is zelfbenoemd ombudsman voor toekomstige generaties. In Utrecht sprak hij over rechtvaardigheid voor de generaties die na ons komen. Het klimaat in een paar generaties ontwrichten voor alle generaties na ons, is niet rechtvaardig.

Jan wil daarom dat het recht op een gezond en schoon leefmilieu van huidige en toekomstige generaties wordt opgenomen in de Nederlandse Grondwet. Het voordeel van een raamwerk voor de rechten van toekomstige generaties is dat individuen zo in staat zijn om desnoods tot voor de rechter deze rechten te claimen. De zaak van Urgenda is daar al een goed voorbeeld van.

Jan van de Venis (1974) is directeur van het juridisch bureau van het Zwitserse WaterLex, dat zich bezig houdt met ontwikkelingen op het gebied van water en recht. Van de Venis is zelfbenoemd ombudsman voor toekomstige generaties, heeft gewerkt bij Greenpeace, was actief bij het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten, is lid van de denktank Worldconnecters en is voorzitter van Stand up for your Rights. Allemaal functies op het snijvlak van mensenrechten en duurzaamheid. Van 7 t/m 14 oktober is het Duurzame Week in Utrecht.

Over de deelnemers
Nr. 25. Ingebracht door Jan van de Venis
Nr. 49.

“Dieren lijden net als mensen. Er zijn wetten om te voorkomen dat dieren wreed behandeld worden. Maar er is niet…

‘Wij Nederlands zitten zo dik in de oude wereld, in de fossiele energie, dat we bang zijn om te veranderen. Ook zijn we een volk van handelaren. In de afweging tussen milieu en lange termijn, valt de keuze vaak op economie en korte termijn. In Nederland veranderen we daarom heel traag.’ – Jan van de Venis

Nr. 26.

‘Er zijn nieuwe rechtsbeginselen aan het ontstaan. In Nederland is er nu ook het billijkheidsbeginsel voor toekomstige generaties. Als je weet dat je moet gaan handelen als staat, als je weet dat het probleem minder groot gaat worden voor toekomstige generaties, dan moet je nu iets doen stelde de rechter.’ – Jan de Venis

Nr. 27.

‘Wereldwijd zijn er instituten die opkomen voor de rechten van toekomstige generaties. Per land zijn er andere initiatieven en functies aan toegekend. In Hongarije is er bijvoorbeeld een officiële ombudsman voor toekomstige generaties. Hij mag daar het recht op een gezond leefmilieu bewaken en heeft zo direct invloed op de rechten van volgende generaties.’ – Jan van de Venis

Nr. 28.
Zwolle — di 17 okt
Z

Wat zijn de grenzen van ons voorstellingsvermogen? Is het überhaupt mogelijk om apathie te doorbreken? En wat zijn de effecten van onzekerheid op ons handelen? Met filosoof en ethicus Naomi van Steenbergen spraken we over deze vragen. Volgens Naomi zijn er twee niveaus van complexiteit: Individueel en politiek. We spraken met haar over die complexiteit en de (onmogelijkheid van) mondiale rechtvaardigheid. We vergeleken de potentie van mensenrechten met dierenrechten.

Naomi van Steenbergen is onderzoeker bij de Universiteit Utrecht en publiceert over duurzaamheid en rechtvaardigheid. Ook is ze betrokken bij internationaal onderzoek over klimaatverandering vanuit een mensenrechtenperspectief en is ze bezig met een boek over de ethiek van onzekerheid, duurzaamheid en toekomstige generaties.

Over de deelnemers

Over de complexiteit van de klimaatcrisis: ‘klimaatverandering is een probleem dat je niet alleen op kan lossen. Alleen collectief kan er een antwoord geformuleerd worden, in samenwerking met anderen. Die samenwerking zit in ons (geo-)politieke systeem niet besloten. En als je ziet dat de politiek er geen raad mee weet waarom zou je op individueel niveau dan nog een poging doen?’ – Naomi van Steenbergen

Nr. 29.

‘Ik heb meer vertrouwen in mensenrechten dan in dierenrechten. We hebben de menselijke benadering nodig, ons eigen menselijke kader, om klimaatverandering tegen te gaan. We zullen dan gemotiveerder zijn, dierenrechten zijn in mijn ogen minder pragmatisch.’ – Naomi van Steenbergen

Nr. 30.

‘Wat is rechtvaardigheid? Als ethicus zou ik dan stellen: dat iedereen hetzelfde krijgt. Als we de rechten ‘op uitstoot’ wereldwijd eerlijk willen verdelen moeten wij Nederlanders 91% procent minder uitstoten. Dit is intuïtief onmogelijk, onvoorstelbaar.’ – Naomi van Steenbergen

Nr. 31.
Zwolle — wo 18 okt
Z

Johan van de Gronden raadde ons aan: Hou het klein. Door 1 soort te redden kun je het web van het leven in stand houden. Ook stelde Johan dat we meer moeten spreken over landschap en minder over klimaat. Nabijheid en verwondering zijn essentieel in de beleving van de natuur.

Sinds 2016 is Van de Gronden werkzaam als CEO van PUM senior experts (PUM), een vrijwilligersorganisatie gericht op duurzame groei van de MKB-sector in ontwikkelingslanden. Daarvoor was hij 10 jaar lang algemeen directeur van het Wereld Natuur Fonds.

Over de deelnemers

‘Hou het klein. Zet je in voor 1 soort, bijvoorbeeld voor de grutto in Nederland. Je gaat je dan afvragen hoe het is om Grutto te zijn en hoe die Grutto in het landschap past. Als we 1 soort bij ons kunnen houden dan red je het web van het leven. Je reduceert dan ook je eigen belangrijkheid en het centralisme van de mens. Die acties die zijn net zo belangrijk als wereldomvattende oplossingen.’ – Johan van de Gronden

Nr. 32.

‘Je moet in de eerste plaats komen tot herstel van de liefde voor het landschap voor je kunt komen tot het herstel van het landschap. We moeten het niet hebben over klimaat maar over landschap, over nabijheid. We willen niet leven in ecologische woestijn. We moeten beter appelleren aan schoonheid en verwondering.’ – Johan van de Gronden

Nr. 33.

‘Ik stoor me aan de gebrekkige lobby-kracht van natuurbeschermingsorganisaties. Je kunt niet zeggen ‘Er zit iets niet goed in het regeerakkoord’  zonder je bewust te zijn van je eigen verantwoordelijkheid. dan had je beter moeten lobbyen als natuurorganisatie.’  – Johan van de Gronden

Nr. 34.

Eerder sprak Donald Pols, directeur van Milieudefensie, in de eerste aflevering over het regeerakkoord. Volgens Johan heeft Milieudefensie geen goede lobby gevoerd.

Nr. 7.

‘Een beter milieu begint niet bij jezelf maar bij de samenleving. We kunnen pas verschil maken als we collectief het…

Den Haag — do 26 okt
DH

Jelmer Mommers schreef de afgelopen jaren tal van artikelen voor De Correspondent over de effecten van klimaatverandering en hoe dit tegen te gaan. Met Jelmer spraken we over de rol van verbeelding naar aanleiding van zijn artikel ‘Ooit droomden we van auto’s en spaceshuttles. Waar brengt onze verbeelding ons nu?’. We spraken met hem over de rol van de journalistiek, het ondoorgrondelijke bodemleven, de mogelijkheden van het recht en het voorzorgsprincipe.

Jelmer Mommers (1987) is journalist klimaat & energie bij De Correspondent waar hij schrijft over klimaat, energie en duurzaamheid. Hij heeft ook gewerkt voor De Groene Amsterdammer, platform Investico en De Gids. Mommers studeerde cum laude af in journalistiek aan de Universiteit Groningen en won de Villamedia scriptieprijs. Het afgelopen jaar deed hij een groot onderzoek naar Shell met anonieme bronnen om erachter te komen hoe medewerkers naar het duurzaamheidsbeleid van Shell kijken. Momenteel is hij bezig met een drieluik over fossiel kapitalisme aan de hand van een bezoek aan Ecuador.

Over de deelnemers
Nr. 35. Ingebracht door Jelmer Mommers

‘Er is veel verbeelding over de toekomst maar die is apocalyptisch van aard. Het einde der tijden kunnen we ons voorstellen. Maar er zijn twee typen verbeelding waar we volgens mij meer aan hebben. Het realistisch doemdenken: Als klimaatverandering en de degradatie van ecologie voor grote problemen zorgt hoe zou dat er dan uitzien? Wat zou er echt gebeuren? en dan de volgende stap: wat moeten we daar dan aan doen?  Toch die stip op de horizon.’  – Jelmer Mommers

Nr. 36.

‘We moeten voorbij de videowand van ellende. Niet alleen schrijven over wat niet goed gaat maar laten zien wat effectieve verandering kan zijn. Zoals de klimaatzaak van Urgenda.’ – Jelmer Mommers

Nr. 37.

‘Het recht kan een belangrijke rol spelen maar meestal is het zo dat rechters pas een stap kunnen zetten als de samenleving eraan toe is. Rechters zijn niet revolutionair. Ze moeten de juiste argumenten aangedragen krijgen voordat ze kunnen besluiten dat het ‘redelijk’ is om een ‘onrecht’ weg te nemen. Middels de journalistiek kunnen we laten zien hoe ideeën kantelen.’ – Jelmer Mommers

Nr. 38.
Nr. 27.

‘Er zijn nieuwe rechtsbeginselen aan het ontstaan. In Nederland is er nu ook het billijkheidsbeginsel voor toekomstige generaties. Als je weet…

‘We moeten niet zomaar leven dat we niet kennen om zeep helpen en zeggen dat het niet schadelijk is. We moeten uitgaan van het voorzorgsprincipe: Je moet kunnen bewijzen dat een actie of middel niet schadelijk is en pas dan mag het.’ – Jelmer Mommers

Nr. 39.
Den Bosch — za 28 okt
DB

Met filosoof Norbert Peeters, schrijver van het boek Botanische Revolutie, spraken we over de positie van planten, de inzichten van Darwin en plantaardige intelligentie. Volgens Norbert kijken we te hiërarchisch naar planten en kunnen we nog veel van Darwin en zijn ‘Tree of Life’ leren.

Norbert Peeters studeerde Archeologie en Wijsbegeerte aan de Universiteit Leiden. Samen met Wouter Oudemans schreef hij Plantaardig – Vegetatieve filosofie. Afgelopen jaar verscheen zijn debuut getiteld Botanische revolutie: De plantenleer van Charles Darwin. Met dit boek werd hij genomineerd voor de Jan Wolkers Prijs.

Over de deelnemers
Nr. 40. Ingebracht door Norbert Peeters

‘Wij kijken aristotelisch naar planten. Aristoteles deelde de wereld in als trap: van laag ontwikkeld naar hoog ontwikkeld, van plant naar mens. Darwin liet zien dat dit onderscheid niet op kan gaan. Hij liet het scherpe onderscheid tussen mens, dier en plant dat de Griekse wijsgeer had aangebracht vervagen. Sindsdien is de mens niet langer de kroon op een goddelijke schepping maar verbonden aan planten en dieren.’ – Norbert Peeters

Nr. 41.

‘De evolutionaire ontstaansgeschiedenis van de mens is vervlochten met die van de plant. We zijn afhankelijk van planten. Ook delen we wel 30% van ons DNA met de eik. We zien deze verbinding en afhankelijkheid niet. We leiden aan ‘plantenblindheid’. We zien geen beweging, nemen ze niet waar.’ -Norbert Peeters

Nr. 42.
Tilburg — do 9 nov
T

Met onderzoeker Clemens Driessen en kunstenaar Tineke Schuurmans spraken we over de 6 miljoen varkens in Brabant, de positie van boeren en de afstand die wij voelen tot deze dieren. Hebben we nog toegang tot de ervaring van dieren? Kunnen we het varken nog kennen?

Clemens Driessen werkt als filosoof aan Wageningen University. Hij onderzoekt hoe morele overwegingen in de praktijk vorm krijgen in de landbouw en rond dieren, natuur en voeding. Als filosoof raakte Clemens Driessen gefascineerd door de boerenpraktijk. Hoe kunnen boeren complexe ethische en politieke vraagstukken als milieu, dierenwelzijn, landschapsbeheer en voedselkwaliteit allemaal integreren op één bedrijf? Hij deed een cursus melkveehouden, deed veldonderzoek en zag van dichtbij dat het beeld dat stedelingen van boeren hebben, niet juist is.

Tineke Schuurmans is fotografe. In haar werk zoekt ze naar schoonheid in natuur waar we hem vaak niet (willen) zien. Zo maakte ze onlangs een serie portretten van 350 varkens en was ze in Tilburg een van de drijvende krachten achter het varkenshuis.

Over de deelnemers
Nr. 43. Ingebracht door Tineke Schuurmans

“Onze verhouding tot varkens is door de jaren veranderd. Hoe kun je nog humaan met dieren omgaan als je ze niet ziet? Wij stedelingen zien geen varkens en kunnen ons daarom moeilijk verplaatsen. Ook helpt de schaalvergroting niet mee: Een boer kan zich verhouden tot een beperkt aantal varkens, niet tot honderden. Deze ontwikkelingen bepalen ons beeld van het varken.” – Clemens Driessen

Nr. 44.

Wij kunnen onze gevoelens niet projecteren op wat een dier denkt of voelt. Maar het dier is wel een spiegel voor ons. Wij plaatsen onszelf als mensen hoog in de hiërarchie. Door jezelf door de ogen van het varken te zien – wordt het verschil kleiner. Zie je een identiteit. Daarom is de nabijheid van het dier belangrijk. ”  – Tineke Schuurmans

Nr. 45.
Nijmegen — do 23 nov
N

In Nijmegen spraken we met primatoloog Irene Godoy over de intelligentie van capucijnapen, over onze kennis van dieren en de verantwoordelijkheid van de wetenschap in het uitdragen van kennis.

 

Erik de Jong is Artishoogleraar Cultuur, Landschap en Natuur. Hij werkt aan het nieuwe masterplan voor Artis, waar hij onder meer verantwoordelijk is voor de opzet van het Groote Museum voor Mens en Natuur. Als er iemand is die veel van de relatie tussen cultuur en natuur afweet, is De Jong het wel: hij was onder meer hoogleraar Landscape Studies aan het Bard Graduate Center in New York en Harvard Senior Fellow Garden and Landscape Architecture.

Irene Godoy is primatoloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ze doet onderzoek naar gedragsverandering bij witschoudercapucijnapen in een regenwoud in het noordwesten van Costa Rica.

Over de deelnemers

“Dieren lijden net als mensen. Er zijn wetten om te voorkomen dat dieren wreed behandeld worden. Maar er is niet genoeg oog voor de intelligentie van dieren. In een kooi zitten, zonder familie, is ook wreed voor apen. We zien het alleen niet zo. Ik denk niet dat dieren ‘mensenrechten’ moeten krijgen, wel dat we de rechten van het dier zelf beter moeten beschermen en intelligentie hierbij ook meerekenen.” – Irene Godoy

Nr. 49.
Nr. 25.

“Net als de mens hebben capucijnapen erg grote hersenen voor hun lichaam en zijn ze nogal nieuwsgierig. Het duurt ook relatief lang voordat individuen volwassen zijn. ze hebben een lange fase nodig voor het leren van sociale omgangsvormen. Door capucijnapen te bestuderen, kun je wellicht meer leren over menselijke cultuur, en de evolutionaire wortels ervan.” – Irene Godoy

Nr. 50.

“Wetenschappers zijn slecht in communiceren over hun eigen onderzoek. We weten geen breed publiek te bereiken. Dit moet veranderen. Bijvoorbeeld: Als je dieren lang bestudeerd kun je ook voor hun rechten opkomen en een breed publiek informeren over de intelligentie van dieren, ambassadeur zijn voor hun.” – Irene Godoy

Nr. 51.
Groningen — di 21 nov
G

We beschouwen de wereld steeds vaker als iets gevaarlijks waarover we geen controle hebben. Veel mensen keren de blik naar binnen en klampen zich vast aan de dingen die we nog wél in de hand hebben. Het resultaat hiervan is volgens Thijs Lijster ‘een grote vlucht inwaarts’: collectief narcisme en individualisme. Hij stelt ‘sterke verhalen’ voor om richting te geven. In Groningen spraken we met hem over dit soort verhalen.

Thijs Lijster is universitair docent kunst- en cultuurfilosofie in Groningen. Hij publiceert regelmatig in De Groene Amsterdammer en Filosofie Magazine. In 2009 won hij de essayprijs van Vrij Nederland, in 2010 de Prijs voor de Jonge Kunstkritiek en in 2015 de Boekman Dissertatieprijs. In maart 2016 verscheen zijn essaybundel De grote vlucht inwaarts.

Over de deelnemers

“De filosofie heeft het einde van de grote verhalen afgekondigd. De ‘kleine’ verhalen die in de nasleep van het postmodernisme ontstonden stelde ons machteloos tegenover de enige overgebleven ideologie: het neoliberalisme. Ook dreigde door het uit de weg gaan van grote ideologische vraagstukken een depolitisering: maatschappelijke kwesties als sociale ongelijkheid, medicalisering, en milieuvervuiling werden en worden nog al te vaak als individuele problemen gezien waar een individuele oplossing voor moet komen.” -Thijs Lijster

Nr. 47.

“Ik stel daarom ‘sterke verhalen’ voor. Een verhaal dat mensen in beweging kan brengen. Een verhaal zonder eenduidige waarheid of een absoluut fundament maar wel met richting. Het sterke verhaal is een verhaal waar een zekere kracht vanuit kan gaan, en dat daardoor in staat is om een beweging in gang te zetten – een beweging van de geest in de eerste plaats, maar vervolgens als het goed is ook een maatschappelijke beweging. Juist kunstenaars kunnen deze verhalen vertellen.” – Thijs Lijster

Nr. 48.
Gent — vr 8 dec
G

Met historica en journalist Tine Hens praten we over haar boek Het klein verzet. In dit boek beschrijft ze hoe mensen, van Griekenland tot Denemarken,  in hun eigen wijk of stad, bewijzen dat een andere, sociaalecologische economie mogelijk is.

Tine Hens is historica en auteur van Het klein verzet, het verhaal van mensen die van Griekenland tot Denemarken in hun eigen wijk of stad, bewijzen dat een andere, sociaal-ecologische economie mogelijk is. Ook werd Tine dit jaar bekroond met de FRDO Persprijs Duurzame Ontwikkeling.

Over de deelnemers

‘We moeten ons bewust zijn van onze planetaire grenzen, zoals Kate Raworth beschrijft in haar boek ‘Doughnut Economics’. Een systeem gebaseerd op de utopie van eeuwige groei is voorgeprogrammeerd om zichzelf te vernietigen. We moeten ons bewust zijn van het plafond, de grenzen van onze planeet.’ – Tine Hens

Nr. 52.

‘Er is niet 1 antwoord op het klimaatvraagstuk. Er is niet een enkele stip of een duidelijk pad. Wat er lokaal gebeurd vind ik interessant. Hoe kunnen we zelf vormgeven aan iets anders? Ik zie bijvoorbeeld dat er een omslag gaande is als het gaat om bijvoorbeeld voedsel en energie.’

Nr. 53.
Antwerpen — vr 12 jan
A

Na de voorstelling vindt Optie C plaats. Een reizende denktank waarvoor we verschillende gasten uitnodigen.

Het verslag volgt na het gesprek.

Thomas Goorden is initiatiefnemer van de Burgerraad in Antwerpen, zaakvoerder bij LEF en mede-vertegenwoordiger van stRaten-generaal bij het Toekomstverbond.

Over de deelnemers